"Bé nhà em lúc nào cũng cầm một, hai cái xe, giữ khư khư không cho ai lấy. Đi mầm non, đi ra ngoài, vào giờ can thiệp cá nhân cũng vậy. Hễ ai định cất xe là bé khóc, la, cáu gắt. Bé cứ nhìn xe, chơi qua lại chứ không tập trung vào bài học. Việc này lặp đi lặp lại nên gia đình rất khó xử lý."

Đây là một trong những băn khoăn thầy cô thường nghe từ phụ huynh khi cùng đồng hành can thiệp cho trẻ tự kỷ. Và điều đầu tiên thầy cô muốn nói với ba mẹ: đây không phải là bé "mê xe" hay "cứng đầu không chịu cất đồ chơi". Đó là một hình thức lệ thuộc vào vật quen thuộc để tự điều chỉnh cảm xúc — một biểu hiện khá phổ biến ở trẻ có khó khăn về giao tiếp xã hội, tính linh hoạt và khả năng tự điều chỉnh.

Trẻ Tự Kỷ Thường Có Hành Vi Nào Liên Quan Đến Việc Gắn Bó Với Đồ Vật?

Nếu ba mẹ đang nuôi một bé có những biểu hiện dưới đây, có thể bé cũng đang gặp tình trạng tương tự:

Trẻ Tự Kỷ Giữ Khư Khư Một Món Đồ: Vì Sao Và Cách Xử Lý

TRANG CHỦ / KIẾN THỨC VỀ TRẺ

Đây chính là câu trả lời cho câu hỏi mà nhiều phụ huynh đặt ra: trẻ tự kỷ thường có hành vi nào khiến việc học tập và sinh hoạt hằng ngày bị gián đoạn? Sự lệ thuộc vào một vật quen thuộc là một trong những hành vi thường gặp, và nó không tự nhiên biến mất nếu không được can thiệp đúng cách.

Vì Sao Bé Cứ Phải Giữ Món Đồ Đó?

Theo quan sát của các nhà chuyên môn tại Pamahope, hành vi này thường không đến từ một nguyên nhân đơn lẻ, mà là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố:

Thứ nhất, món đồ tạo cảm giác quen thuộc và dễ đoán trước. Môi trường mầm non, phòng can thiệp hay nơi đông người thường có nhiều yêu cầu và thay đổi liên tục. Với một đứa trẻ khó xử lý sự thay đổi, chiếc xe quen thuộc giống như một "điểm cố định" giúp bé bớt căng thẳng.

Thứ hai, bản thân hành động lặp lại tạo cảm giác dễ chịu. Nhìn bánh xe xoay, đẩy xe qua lại có thể mang lại cảm giác trấn an. Vì vậy bé tìm đến nó khi rảnh, khi chờ đợi, khi khó chịu, hoặc khi nhiệm vụ phía trước quá khó với bé.

Thứ ba, hành vi này có thể đã được củng cố qua thời gian: bé cầm xe → người lớn muốn lấy → bé khóc → người lớn trả lại → bé học được rằng chỉ cần khóc đủ mạnh là sẽ giữ được xe.

Nói cách khác, bé chưa có đủ cách khác để tự trấn an, chờ đợi, chuyển hoạt động, hoặc diễn đạt mong muốn "con muốn chơi thêm". Đây là lý do vì sao việc lấy chiếc xe đi một cách đột ngột, khi chưa dạy cho bé hành vi thay thế, thường chỉ khiến tình huống căng thẳng hơn.

Không Nên Giật Đồ Đột Ngột, Nhưng Cũng Không Nên Để Bé Giữ Cả Ngày

Đây là điểm cân bằng mà thầy cô muốn nhấn mạnh với ba mẹ: nếu món đồ đã trở thành công cụ tự điều chỉnh của bé, việc lấy đi đột ngột rất dễ khiến bé bùng nổ cảm xúc. Nhưng để bé cầm giữ suốt cả ngày cũng không ổn, vì lúc đó nó bắt đầu cản trở việc học, việc chơi, giao tiếp và khả năng thích nghi của bé.

Ba Mẹ Có Thể Bắt Đầu Từ Đâu Tại Nhà?

Trước tiên, ba mẹ nên dành vài ngày để quan sát: bé thường cần cầm xe nhất vào lúc nào? Khi ra khỏi nhà, khi vào nơi lạ, khi phải chờ đợi, khi bị yêu cầu học, khi mệt, hay gần như cả ngày? Việc này giúp ba mẹ hiểu được chức năng thật sự của hành vi trước khi can thiệp.

Sau đó, một số cách thầy cô gợi ý để ba mẹ thực hành dần tại nhà:

Ở Trường Mầm Non: Cần Sự Thống Nhất Giữa Các Cô

Không nên để bé cầm xe suốt giờ học rồi cô vừa giảng bài vừa cố kéo sự chú ý của bé — khả năng cao là cô sẽ "thua" trước món đồ chơi yêu thích đó.

Cách hợp lý hơn là thống nhất quy tắc rõ ràng: khi đến lớp, bé được cầm xe vài phút để ổn định tâm lý, sau đó đỗ xe vào vị trí cố định. Trong ngày, có những thời điểm bé được lấy lại: giờ chơi tự do, giờ nghỉ, hoặc sau khi hoàn thành một hoạt động. Giáo viên có thể báo trước cho bé: "Còn một lượt nữa, sau đó xe đậu", kết hợp hình ảnh hoặc đếm ngược nếu bé hiểu được.

Điều quan trọng nhất ở đây là sự nhất quán giữa các cô. Nếu cô A kiên trì theo đúng quy tắc, nhưng cô B thấy bé khóc là trả xe ngay, bé sẽ rất khó học được quy tắc mới — và công sức của cô A gần như quay về vạch xuất phát.

Trong Giờ Can Thiệp Cá Nhân: Mục Tiêu Không Phải Là "Lấy Được Xe Khỏi Tay Trẻ"

Đây là điểm khác biệt trong cách tiếp cận của nhà chuyên môn: mục tiêu không phải là thắng trẻ trong một cuộc giằng co đồ vật, mà là dạy khả năng chuyển đổi và tính linh hoạt cho bé.

Ban đầu, chính chiếc xe có thể được dùng để tạo tương tác: đẩy xe qua lại, đếm "1-2-3 chạy", cho xe chở con vật, xe đi qua cầu, xe vào gara, xe cứu hộ… Sở thích lặp lại của bé được biến thành cơ hội chơi chung và giao tiếp, thay vì bị cắt bỏ đột ngột.

Từ đó, phạm vi chơi được mở rộng dần: xe → đường ray → gara → con vật lên xe → nhà → bộ đồ chơi giả vờ. Song song, các kỹ năng nền tảng khác cũng được luyện tập: chấp nhận "xong rồi", đưa đồ vật cho người lớn, chờ vài giây rồi tăng dần thời gian chờ, đổi một món đồ này lấy một món đồ khác, chuyển từ hoạt động thích sang hoạt động ít thích hơn, chơi luân phiên, chấp nhận để món đồ nằm cạnh mình thay vì phải cầm trong tay — và cuối cùng mới hướng đến việc không cần mang món đồ theo mọi nơi.

Nếu trẻ khóc dữ dội mỗi khi món đồ bị lấy đi, thầy cô thường khuyên ba mẹ đừng chỉ tập trung vào việc "cai đồ chơi". Điều cần nhìn lại là toàn bộ bức tranh: khả năng giao tiếp, khả năng chơi, tính linh hoạt, cách xử lý sự thay đổi, khả năng chờ đợi, khả năng hiểu ngôn ngữ và tự điều chỉnh cảm xúc của trẻ. Chiếc xe, sợi dây hay nắp chai — thường chỉ là phần dễ nhìn thấy nhất của một khó khăn phát triển rộng hơn.

Các Chương Trình Can Thiệp Cho Trẻ Tự Kỷ Hỗ Trợ Vấn Đề Này Như Thế Nào?

Với những hành vi mang tính chức năng như trên, việc can thiệp tại nhà là cần thiết nhưng thường chưa đủ nếu không có sự đánh giá và đồng hành từ nhà chuyên môn. Đây cũng là câu hỏi nhiều phụ huynh quan tâm: các chương trình can thiệp cho trẻ tự kỷ thường tiếp cận vấn đề này ra sao?

Tại Pamahope, mỗi trẻ được đánh giá toàn diện dựa trên thang đo VB-MAPP — công cụ đánh giá hành vi ngôn ngữ và các cột mốc phát triển được sử dụng rộng rãi trong can thiệp trẻ có nhu cầu đặc biệt. Từ kết quả đánh giá, đội ngũ chuyên môn — gồm ThS. Trà Thanh Tâm với 19 năm kinh nghiệm trong nhi khoa, vật lý trị liệu, ngôn ngữ trị liệu và tiền học đường, cùng cô Nguyễn Thị Hằng với 9 năm kinh nghiệm giáo dục đặc biệt — xây dựng kế hoạch can thiệp cá nhân hóa, trong đó tính linh hoạt, khả năng chuyển đổi hoạt động và kỹ năng tự điều chỉnh được lồng ghép cùng mục tiêu ngôn ngữ và giao tiếp, chứ không tách rời.

Chương trình can thiệp cá nhân 1-1 hoặc bán trú tại Pamahope cũng luôn đi kèm việc hướng dẫn phụ huynh và giáo viên mầm non cách áp dụng nhất quán tại nhà và ở lớp — vì một quy tắc chỉ thực sự có ý nghĩa khi được duy trì ở mọi môi trường sống của trẻ, không chỉ trong phòng trị liệu.

Lời Kết Của Thầy Cô

Việc một bé cứ giữ khư khư một món đồ không phải là dấu hiệu của sự "khó chiều" hay "cứng đầu". Đó là cách bé đang cố gắng tự trấn an mình trong một thế giới có nhiều điều khó đoán trước. Nhiệm vụ của người lớn — cả ở nhà, ở trường và trong phòng can thiệp — không phải là thắng trẻ trong cuộc giằng co đồ vật, mà là từng bước dạy cho bé những cách tự điều chỉnh linh hoạt hơn, an toàn hơn.